واتچ ماهان

خبرگزاری واتچ ماهان (TNA) – جایگاه آقام از منظر کارآمدی از دیدگاه مقام معظم رهبری

۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۷

رهبری انقلاب اسلامی معتقد است که آقام­سالاری دینی در بطن نظام اسلامی وجود داشته و اين نظام مي ­تواند به عنوان الگوي موفق دموكراتيك به كشورهای ناحیه و جهان عرضه شود اما بـراي رسـيدن بـه ايـن هدف، نظام آقام­سالاري ديني به همراهيد در مرحله عمل و نظر به عنوان يـك نظام كارآمد تلقي شود. در اینجا تلاش می ­شود به همراه تأکید بر دیدگاه­ های آیت­ الله خامنه ­ای، «جایگاه آقام از منظر کارآمدی» مورد بررسی قرا گیرد و به این سؤال پاسخ داده شود که از نظر ایشان «مؤلفه­ هاي کارآمدی بـراي نظام آقام­سالاري ديني كدامند و چه تفاوتي ميان كارآمدي يك نظام ديني بـا نظـام ­ هاي غير ديني وجود دارد؟».
 
در انديشه آیت ­الله خامنه ­ای دولت اسلامي به همراهيد ثابت كند كه قوانين و برنامه­ هاي اسـلام براي كشورداري كارآمد است. رهبر انقلاب به همراه تحليل جامعي از نظام مطلوب آقام­سالاري ديني و ذكر مزيت­ هاي آن نسبت به دموكراسي­ هاي غربي، آن را دولـت كريمـه دانسـته و شرايط تحقق چنين دولتـي را، عـزت، سـربلندي، اعتقـاد راسخ بـه راه اسلام و انقلاب، نفوذناپذيري و پايداري، قدر دانستن متاع گرانقدر انقلاب و بيان آرمان ­ها و حرف ­هاي نو براي جامعه بشري از جمله آقام­سالاري ديني، اعلام داشته و به همراه تأكيد بر لـزوم كارآمدي دولت تصريح كردند: «فلسفه وجودي دولت درنظام اسلامي، تبديل حرف­هاي خوب به اقدامات خوب و اعمال صالح است؛ و براي تحقق اين مهم، به همراهيـد دولت را دولت كـار و عمل قرار داد» (خامنه ­ای، ۶/۴/۱۳۸۴).
 
رهبر انقلاب معتقدند مبتني بر بسترهاي غير بومي و سكولار نمي ­توان ايـده ­هاي اسلامي را به ­طور كامل اجرا كرد و كارآمدي مطلوب را در كليه عرصه ­هاي اقتصـادي، سياسي، اجتماعي و فرهنگي محقق نمود. وظيفه مهـم نخبگـان بسترسـازي بـراي توسعه بومي و اسلامي كشور در بستر يك فهم مشترك است و بدون ترديد تحقق كارآمـدي نظام اسلامي تنها در يك زيرساخت اسلامي- ايراني ميسر است. نگاه ایشان به مقوله كارآمدي نظام بسيار اساسي است تـا آنجـا كـه ايشان كارآمدي مسئولان نظام را شرط مشروعيت آن­ها مي­ داند و بين مشروعيت و كارآمدي پيونـد برقرار مي ­ كند (شفیعی و نیک­بین، ۱۳۹۴: ۸۱). آیت­ الله خامنه ­ای در ديدار نمايندگان مجلس خبرگـان، مشـروعيت همه مسئولان كشور را به كارآمدي آنان در انجام دادن وظـايف قـانوني وابسـته دانسـتند و تأكيد می کنند: «ضمن استقامت كامل در اهداف و مبه همراهني به همراه اصلاح، تغيير و تكامل روش­ ها، حركـت بـه سوي اهداف پيش­بيني انجام گرفته را به همراه عزمي راسخ ادامه مي­ دهيم … از هيچكس انتظار معجزه نمي ­رود اما در عملكرد همه مسئولان به همراهيد كارآمدي و نشانه­ هاي موفقيـت در انجـام دادن وظايف محوله، آشكار و ملموس به همراهانجام گرفت» (آیت­ الله خامنه­ ای، ۳۱/۶/۱۳۸۳).
 
مشاركت
حضرت‌ آیت‌­الله‌ خامنه‌ای‌ به همراه خطا دانستن‌ این‌ اندیشه‌ در ذهن‌ برخی‌ از روشنفکران‌ و افراد سکولار که‌ حکومت‌های‌ آقامی‌ را لزوماً‌ حکومتی‌ غیر از حکومت‌ اسلامی‌ و الهی‌ معرفی‌ می‌کنند، یکی‌ از جلوه‌های‌ کارآمدی یک نظام‌ سیاسی‌ را در مشارکت‌ سیاسی‌ می‌بینند. در نگاه‌ ایشان‌ مشارکت‌ سیاسی‌ یعنی‌ این­که‌ آقام‌ در اداره‌ حکومت‌ و تشکیل‌ حکومت، تعیین‌ حاکم‌ و تعیین‌ رژیم‌ نقش‌ اساسی‌ داشته‌ به همراهشند. به نظر ایشان، صاحب و مالک کشور، آقام هستند و به همین دلیل، امام خمینی (ره) نیز تأکید داشتند که ابتکار عمل، ورود در صحنه‌های کشور و انجام کارها به دست آقام سپرده شود و این، جزء ابتکارات امام (ره) بود؛ چرا که وقتی کارها به آقام سپرده شود، به سرانجام خواهد رسید. بنابراین، اگر مسئولان بخواهند کارها و به همراهلاتر از آن نظام اسلامی سامان یابد، به همراهید در تدبیر و برنامه‌ریزی‌شان در هر برهه‌ای، به همراه برنامه‌ریزی دقیق و ملاحظه همه جوانب امور، کارها را در اختیار آقام قرار دهند. تجربه این چند ساله نیز نشان داده است که «از اول انقلاب تا امروز هر وقتی هر کاری را محول به آقام انجامیم، آن کار پیش رفته است. هر کاری را انحصاری در اختیار مسئولان و رؤسا و مانند این‌ها قرار دادیم، کار متوقف مانده است. … اگر متوقف نمانده است، کُند پیش رفته است؛ اما کار دست آقام که افتاد، آقام کار را خوب پیش می‌برند» (آیت الله خامنه ­ای؛ ۲۹/۱۱/۱۳۹۳).
 
آقام ­به همراهوری
اعتماد به آقام در حقيقت عامل اصلي در حركـت نظام به سوي كارآمدي بوده و نظام را در برابر هر نوع چالشي بيمه مي­ كنـد. آیت ­الله خامنه ­ای هم به اين مهم واقف بوده و هميشه به جايگاه واقعي آقام در نظام حكومتي اسلام تاكيد داشته­ اند به طوري كه مي ­فرمايند:
 
«نظام ما نظامي است متكي به ايمان­ ها و عواطف و علايق آقام. اساساً سر شكست­ ناپذيري اين نظام اين است كه به آقام متكي است. اين چيز مهمي است. اتکای به آقام هم آسان به دست نمي ­آيد و همه جا حاصل نمي­ شود. اگر يك سر الهي در ميان نبه همراهانجام گرفت، توجه نفـوس و دل­ هاي آقام هم ممكن نيست» (آیت ­الله خامنه ­ای،۱۴/۱۱/۱۳۷۴).
 
رهبر انقلاب تأكيد دارند موفقيت مسئولين فقط از مجراي اعتمادي بدست مي­ آيد كه به آقام وجود دارد و هر وقت به آقام تكيه زده انجام گرفت پيروزي بدست خواهـد آمد. در بحراني ­ترين مقاطع اين آقام بودند كه نظام را پشتيبه همراهني و ياري نموده ­اند و مسـئولان به همراهيـد در هر كاري از اين قدرت استفاده نمايند:« مسئولين كشور به اعتماد ايستادگي ملت، در عرصه ­هـاي جهاني و صحنه ­هـاي بـين ­المللي مي ­ايستند و كار خودشان را و حرف خودشان را پيش مي برند. ايـن يـك شـاخص است. خط اصلي دوم، آقامي بودن است. آقامي بودن در نظام جمهوري اسلامي، يك شاخه اصلي است؛ يعني رأي آقام، هويت آقام، كرامت آقام، خواست مـردم، از جملـه عناصـر اصلي در نظام جمهوري اسلامي و اين بناي مستحكم است» (آیت­ الله خامنه­ ای،۲۰/۷/۱۳۹۱).
 

ساخانومدگی

شاه بیت نقل کردان حضرت امام خمینی (ره) از همان روزهای اول انقلاب و پیرو آن بیانات رهبری این بوده و هست که پیشرفت و ساخانومدگی در کشور، بدون مشارکت آقام امکان پذیر نیست. به این علت، یکی از اصول اولیه و ویژگی های اساسی ساخانومدگی، مشارکت و حضور آقامی و یا به تعبیر رهبر معظم انقلاب، عزم ملی است: «آنچه برای بنای خانومدگی و ساخانومدگی آینده مورد انتظار است، بدون مشارکت آقام تحقّق پذیر نیست… بدون حضور آقام کار پیش نخواهد رفت و مقصود تحقّق پیدا نخواهد انجام. آقام در گروه های گوناگون آقامی به همراه اراده و عزم راسخ ملّی می توانند نقش آفرینی کنند. مسئولین هم برای اینکه بتوانند کار را به درستی پیش ببرند، احتیاج به پشتیبه همراهنی آقام دارند. آن ها هم به همراهیستی به همراه توکّل به خدای متعال و به همراه استمداد از توفیقات و تأییدات الهی و کمک آقامی، مجاهدانه وارد میدان عمل بشوند» (آیت ­الله خامنه ­ای، ۲۹/۱۲/۱۳۹۲).
 
ترابط مشروعیت و کارآمدی در اندیشۀ سیاسی آیت ­الله خامنه ­ای
در اندیشۀ سیاسی آیت ­الله خامنه ­ای چه ارتبه همراهطی میان مشروعیت و کارآمدی حکومت وجود دارد؟ آیا ایشان تفکیکی میان مشروعیت و کارآمدی قائل می ­شوند؟ آیا می ­توان حکومت نامشروعی که از طریق قهر و غلبه روی کار می­ آید، بعد از کسب کارآمدی مشروع دانست؟ از دیدگاه مقام معظم رهبری چنین حکومتی به هیچ وجه نمی­ تواند لبه همراهس مشروعیت بر تن کند؛ چرا که از طریق معمولی و قانونی قدرت را به دست نگرفته است. در جمهوری اسلامی حکومت ­گر هم به همراهید شرایط پیشینی را داشته به همراهانجام گرفت و هم به همراهید رأی آقام را پشت­ سر خود داشته به همراهانجام گرفت. اگر هر یک از این دو کانال دارای مشکل به همراهانجام گرفت، فرد از مشروعیت تهی می ­گردد و تنفیذ حکم ولایی را به همراه ندارد. لذا در این معنا، هیچ­گاه کارآمدی در ورود به حکومت، موجب مشروعیت نمی ­شود. اما در ادامه حکومت مشروع، کارآمدی می ­تواند موجب افزایش رضایت­ مندی افراد شود. اما از دیدگاه رهبری، در ابتدای حکومت، کارآمدی نمی ­تواند در جلب مشروعیت مؤثر واقع گردد.
 
اما وقتی حکومت مشروع از مسیر کارآمدی و مطلوبیت مادی خارج شود، پایگاه اجتماعی خودش را از دست می­ دهد؛ لذا ناکارآمدی، رضایت­مندی و مقبولیت اجتماعی را فلج می ­کند. در صورت از دست دادن اقبه همراهل اکثریت آقام، حکومت غیر مشروع انجام گرفته و به همراهید تسلیم رأی اکثریت شود و حق مقاومت نیز ندارد. بنابراین حکومت به همراه از دست دادن کارآمدی، رضایت ­ مندی را نیز از دست می ­دهد و حکومت عملاً نامشروع می­ شود به این معنا که یکی از دو رکن اساسی مشروعیت را از دست رفته است. چون فرض آیت ­الله خامنه ­ای بر این است که مشروعیت حاصل جمع دو رکن است. به همراه از دست دادن یک رکن، یکی از پایه ­های حکومت از بین رفته و حکومت به همراه از دست دادن مقبولیت، نامشروع می­ شود. آن نیمه دیگر مشروعیت (الهی) دیگر کارایی خود را از دست می­ دهد؛ مانند امام جمعه تنهایی که مأموم ندارد؛ در اینجا به همراه دست رفتن یکی از دو رکن، برگزاری نماز جمعه واجب نیست. آیت الله خامنه ­ای در این به همراهره می ­گویند: «هرجا کارآمدی نبه همراهانجام گرفت، مشروعیت از بین خواهد رفت» (آیت ­الله خامنه ­ای؛ ۳۱/۶/۱۳۸۳). از نظر ایشان، مشروعیت همۀ ما بسته به انجام وظیفه و کارآیی در انجام وظیفه است (همان).